Son eklenenler
- Tüm Ülkelerin 2008 Yılı İstatistiki Bilgileri
- Teknoloji ve Endüstri - 100 Foto
- Bilgi Yarışması - Program
- Yıllık Planlar / 2008-2009
- Amansız Düşmanlar
- Ermeni Sorunu ve Tarihsel Gelişimi
- CorelDRAW Graphics
- 9. sınıf Coğrafya Defteri
- NG - Tsunami-Killer Wave 2005
- Macromedia Freehand MX 11.0.2
- Photoshop CS3 - Full
- Çılgın Afrika- Wild Africa/ BBC/ 6 Bölüm
- Yeryüzü : Gezegenin Gücü - BBC
- Fuji Yanardağı Maketi
- 10. Sınıf Etkinlikleri
- Six Degres - 6 Derece - Nationalgeographic - TR Altyazı
- Buzun Imrapatorlari -Turkce Dublaj
- ÖSS 2008 Soruları ve Cevapları
- Kurtuluş Savaşı Örgütlenme Dönemi Sunumu
- Kuş Gribi - National Geographic
- Atlas - Harita Programı
- National Geographic - Hayvanlar Dünyası Seti
- Türkiye Belgeseli - Yüksek Çözünürlük (HD) - Discovery
- Yeryüzünün Biçimlenmesi - Dış Kuvvetler
- Deprem
- 2012: The Odyssey - Yıl 2012: Zamanın Sonu
- Life After People - İnsandan Sonraki Yaşam
- Dış kuvvetler - Sunumlar(PPT)
- Türkiye 3D - Belgesel
- National Geographic - Doğanın ve Dünyanın Sırları (12 VCD Set) Belgesel - Türkçe
| Tsunami |
|
|
|
5. TSUNAMİ
A. Genel Bilgiler
Deniz, okyanus tabanı ya da denize yakın bir yerde meydana gelen tekto-nik olaylarla ilişkili olarak ortaya çıkan bir dizi yıkıcı dalgaya tsunami adı veril-mektedir. Japonca'da liman dalgası anlamına gelen tsu-nami ilk defa 15 Haziran 1896 günü Meiji tsunamisi olarak tarihe geçen 21.000 kişinin can verdiği olay için kullanılmış ve dünya dillerine girmiştir.
Bu tip dalgalar zaman zaman şiddetli fırtınalar ile gel-git olaylarının neden olduğu etkili dalgalarla karıştırılmaktadır. Halbuki tsunamilerin oluşumları ve gelişmeleri tamamen farklıdır. Rüzgâr enerjisinin deniz yüzeyine geçişi fırtına dalgalarına neden olurken, Ay ve Güneş'in çekim kuvvetlerinin değişimi ile açığa çıkan enerji de, gel-git dalgalarım ve salınımlarını oluşturmaktadır. Tsuna-miler ise, enerjilerini; litosferdeki düşey yönlü hareketlerden, deniz altındaki büyük ölçekli kayma, çökme ve oturmalardan, odak noktalan deniz ya da okyanus tabanında bulunan depremlerden ve deniz altı volkanizmalarından almaktadır. Bu tektonik hareketler sonucu açığa çıkan olağanüstü boyuttaki enerji (tipik bir tsunamide 10.000 giga joules ile 100.000 giga joules arası) su ortamına geçerek, okyanuslardaki bu dev dalgaların oluşmasına neden olmaktadır. Bunun için bu dalgalara sismik deniz dalgalan da denmektedir.
Açık denizdeki tsunamiler, büyüklük bakımından normal dalgalardan farksızdır. Ancak bunlann hızı diğer dalgalara göre çok fazladır. Nitekim, oluştukları noktadan her yöne doğru yayılan bu dalgaların hızı, saatte 800 km gibi inanılmaz bir değere ulaşabilmektedir. Dalgalar sığ sulara ulaştığı zaman, sürtünme nedeniyle hızını kaybederken, arkadan hızla gelen su kütlesi kıyıda dev dalgalara ve yükselmelere neden olabilmektedir. Bunlar özellikle dik yamaçlı kıyılarda, körfez ve koylarda, 30 hatta 50 metreye tırmanarak, önüne çıkan her-şeyi yıkmakta yok edebilmektedir. Bunun için tsunamiden çok sık etkilenen ve büyük zarar gören Havvai adalarında bu dalgalara katil dalgalar da denilmektedir.
 Doğal olarak her tektonik olay sonucunda tsunami oluşmadığı gibi, her tsunamide de büyük can ve mal kaybı görülmeyebilir. Ancak çoğu zaman afet boyutuna ulaştığından tsunami, bir doğal tehlike olarak kabul edilmektedir.
Tsunamiler uzun süreli dalgalardır. Bunlar oluşum noktasından itibaren denizin derinliğinin değişmesine, deniz altı topografyasındaki değişikliklere ve
karşılaştığı engellere (adalara) rağmen kısmen sapmalara uğrasa da uzun bir yol katederek kıyıya kadar ulaşabilmektedir. Örneğin; 1 Nisan 1946 tarihinde Alaska civarındaki bir denizaltı depreminden kaynaklanan ve Aleut Adası kıyılarında 30 metrelik dalgalara neden olan tsunami dalgaları saatte 640 km hızla Ha-wai adalarına kadar ulaşabilmiştir. Havvai kıyılarında önce 80-90 cm yükseklikteki dalgalarla etkisini göstermeye başlayan bu tsunami, bir süre sonra körfeze cephesi olan yerleşme merkezlerini tamamen yok etmiş, binlerce kişinin yaşamını yitirmesine neden olmuştur.
Yine 1960 yılında, Şili açıklarındaki bir depremin neden olduğu tsnami, sadece Şili kıyılan boyunca değil, pasifik okyanusunda (Büyük Okyanus) 15 saatte 12500 km yol alarak Havvai adalarını etkilemiş, 22 saat sonra da Japonya kıyılarını sular altında bırakmıştır.
Tsunamiler önce tek bir dalga olarak ortaya çıkmakta, kısa bir süre sonra üç ya da beş dalgaya dönüşerek büyük bir hızla çevreye yayılmaktadır. Bunun için deprem sonrasında kıyıda görülen hafif dalgalar ve su yüzeyinde beliren değişmeler, bir süre sonra etkili olabilecek, tsunaminin habercisi olabilmektedir.
Yapılan araştırmalar bugüne kadar tesbit edilen tsunamilerin yarıya yakının, depremin tetiklediği deniz altı zemin kaymalarıyla ilişkili olduğunu göstermektedir. Deniz kıyısında hissedilen her depremden sonra tsunami tehlikesinin olduğunu söylemek yanlış değildir. Nitekim, 17 Temmuz 1998 tarihinde Papua Yeni Gine'de 10 dakika aralıkla oluşan iki depremden sonra ortaya çıkan tsuna-mide, 10 metre yüksekliğe ulaşan dalgalann etkisiyle Sissano koyu başta olmak üzere, 7 köy haritadan silinmiş, 3000 kişi yaşamını yitirmiştir. Bu tsunaminin, tamamen denizaltı zemin kaymasından kaynaklandığı anlaşılmıştır.
Tsunami dalgalarının hareketi okyanus kıyılarında çok daha belirgindir. Önce hafif dalgayla beraber gök gürültüsüne benzeyen uğultular, yaklaşan tsunaminin habercisi olabilmektedir. Bu durumda yapılacak tek şey, kıyıdan uzaklaşmaktır. Bunun için kıyıda olan deniz araçlarının kıyıdan uzaklaştınlması karada bulunan taşınabilen malların ve büün canlıların kara içlerine doğu taşınması gerekir.
B. Tsunamilerin Etkili Olduğu Yerler ve Verdiği Zararlar
Tsunami, en çok Büyük Okyanus'da oluşmakta ve bu okyanusun kıyısında ülkelerde etkili olmaktadır. Diğer okyanuslar ve denizlerde tsunamiler hem ender olarak görülmekte hem de büyük boyutta olmamaktadır. Çünkü tsunamiye neden olan okyanusal levha hareketleri, dolayısıyla depremler ve volkanik olaylar Büyük okyanusta daha sık görülmektedir. Tsunami Büyük Okyanusta normal bir doğa olayı olarak ortaya çıkmakta, ancak okyanusu boydan boya büyük bir hızla geçerek, adalarda ve kıyılarda onbinlerce kişinin ölümüne, çok büyük yıkımlara ve mal kaybına neden olabilmektedir. Nitekim bu tehlikeli doğa olayından insanlık tarihi boyunca yüzbinlerce insan yaşamını yitirmiş, çok büyük ekonomik kayıplar yaşanmış, canlı ve cansız çevre büyük ölçüde tahrip olmuştur. Büyük okyanusta bulunan Japonya, Filipinler, Papua Yeni Gine ve Endonozya gibi ülkeler tsunamiden en fazla zarar gören ülkelerdir.
Tsunamilerin görüldüğü diğer bir bölge de, tektonik hareketlere karşı çok duyarlı olan, deprem ve volkan kuşağı üzerinde bulunan Akdeniz havzasıdır. İnsanlık tarihi boyunca bu bölgede yer alan Portekiz, İspanya, İtalya, Yunanistan ve Türkiye kıyılarında çok etkili tsunami olaylarının yaşandığı bilinmektedir.
Geçtiğimiz yüzyılda dünya ölçeğinde görülen tsunamiler sonucu 50.000 den fazla insan yaşamını yitirmiş, birçok yerleşim birimi hasar görmüş, ya da tamamen yok olmuştur. Bugüne kadar kayıtlara geçen en büyük can kaybının olduğu tsunami afeti, 1883 yılında Karakatau (Endonezya) yanardağının püskürmesine bağlı olarak oluşan tsunamiyle yaşanmıştır. Yüksekliği 35 metreye yaklaşan dalgalar, Doğu Hint adalarında ve özellikle de Sumatra ve Jawa adalarında 33.000 kişinin ölümüne ve çok büyük hasara neden olmuştur
Daha önce de belirtildiği gibi, Büyük Okyanus (Pasifik Okyanusu), tsunamilerin en sık oluştuğu yerdir. Bu konuda yapılan bir araştırma 1992 yılından 2000 yılına kadar görülen 11 tsunamiden sadece 2 tanesinin Büyük Okyanus dışında oluştuğunu göstermektedir. Ancak Pasifik kıyısında yer alan Japonya'nın tsunami konusunda ayrı bir yeri vardır. Japonya'da tsunami her an beklenen doğal bir tehlike olarak görülmektedir. Nitekim tarihe geçen en geniş alanı etkileyen tsunami 15 Haziran 1896 günü Sanriku'nun kuzey doğusunda kıyıya yakın bir yerde meydana gelen şiddetli bir depremle ilişkili olarak oluşan meiji tsuna-misidir. Depremden yaklaşık 20 dakika sonra 800 km hızla kıyıya doğru yaklaşan ve yüksekliği 20 metreyi geçen dev dalgalar, 483 km'lık kıyı şeridindeki her şeyi yok etmiştir. Bu olayın sonucunda 26.975 kişi ölmüş, 5390 kişi yaralanmış ve 9.313 ev yok olmuştur. Kıyı da bulunan 300 büyük gemi ile 10.000 balıkçı teknesi de önemli ölçüde zarar görmüş ya da batmıştır.
Tablo 11: Bilinen önemli tsunamiler (Değişik kaynaklardan)
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||