Fırtına sistemlerindeki çok hızlı dikey ve yatay hareketlerle çoğu zaman yağmur, kar ve dolu taneleri yanında, kum ya da toz parçacıkları da taşınmak­tadır. Yağmur, kar ve doluyla birlikte şiddetli rüzgârların da görüldüğü fırtına­lar genel olarak yağışlı fırtınalar, şiddetli rüzgârlarla kum ya da tozun taşındığı fırtınalar ise; toz ve kum fırtınaları olarak adlandırılmaktadır.

Daha önce işlenen yağışlı fırtınalardan sonra şimdi de, oluşum mekanizma­ları hemen hemen aynı olmasına rağmen, taşınan maddeler farklı olduğundan, kum ve toz fırtınaları ayrı başlıklar hâlinde ele alınacaktır.

Toz, çeşitli nedenlerle kaya ve kum parçacıklarının parçalanması sonucu meydana gelen, çok küçük ve hafif taneciklerdir. Toz fırtınası, bir fırtına siste­mindeki şiddetli rüzgârlarla ilişkili olarak büyük miktardaki tozun, dikey ve yatay yönde çok yükseklere ve çok uzaklara taşınmasıdır. Ancak bir fırtınanın sözkonusu olabilmesi için yer rüzgârının ortalama hızının en az 50 km/saat, maksimum hızının 63 km/saat ya da daha fazla olması, görüş uzaklığının ise 1000 metrenin altında olması gerekir.

Bu tip fırtına benzerî olay, dünyanın büyük bir bölümünde görülse de ger­çek anlamdaki toz fırtınası, çöller başta olmak üzere kurak ve yarıkurak alan­larda, bir fırtına sistemi içindeki kuvvetli rüzgârlarla oluşmaktadır. Özellikle cephesel fırtınalarda kuvvetli rüzgârlarla birlikte, soğuk cephe üzerinde hızla yükselen sıcak ve tozlu havanın yoğunlaşmasıyla olağanüstü boyutta ve kor­kunç bir görünümde toz bulutlan oluşmaktadır. Ancak burada yeterli nem ol­madığından, yağış görülmemektedir. Örneğin; Haboob olarak adlandırılan fırtı­naların neden olduğu 2400 km uzunluğa ve 640 km genişliğe ulaşan büyük toz kuşaklan, bir cephe hattı boyunca Afrika Çöllerini baştan sona katedebilir. Örneğin Sudan'da yılda ortalama 24 haboob görülür.

Cephesel faaliyetlere bağlı fırtına sistemleri dışında, kuvvetli konvektif fa­aliyetlerin etkili olduğu kararsız havalarda oluşan şiddetli rüzgârlarla da tozlar, atmosferin yüksek kısımlarına doğru taşınarak, yüksek seviye rüzgârlarıyla çok geniş alanlara yayılmaktadır. Bu fırtınalarda da kum fırtınasında olduğu gibi, çok zararlı sonuçlar ortaya çıkmaktadır.

Bazı durumlarda lokal boyutta, yeryüzündeki aşırı ısınmaya bağlı olarak anî ve şiddetli hava akımlarıyla yükselen ve atmosferin alt kısımlarında, karar­lı hava koşulları nedeniyle, asılı kalan toz bulutları da oluşabilir. Bu olayda da görüş kısıtlıdır ve istenmeyen olaylarla karşılaşılabilir. Buna toz pusu den­mektedir.

Hangi nedenle olursa olsun, konvektif faaliyetler sonucunda oluşan hızlı rüzgârlarla taşınan toz parçacıkları, aşağı seviyelerde daha yoğun olmak üzere, atmosferin her seviyesinde sürekli hareket halindedir. Çünkü yeryüzünün kuru ve toprağın gevşek bir yapıda olması durumunda meteorolojik koşullar da el­verişli ise, tozlar şiddetli rüzgârlara bağlı olarak yatay ve dikey yönde hareket etmek durumundadır. Bu hareketin bir dikey bir de yatay sınırı vardır. Dikey sı­nırı yer seviyesinden başlar konvektif faaliyetin sona erdiği noktaya kadar uza­nır. Yatay sınırı ise, yeryüzünün fizikî coğrafya özelliklerinin toz fırtınasını meydana getirebilecek özelliklerden uzaklaştığı yerin, hemen yakınına kadar uzanır. Ancak şiddetli rüzgârlarla, özellikle de yeryüzüne yakın seviyelerdeki rüzgârlarla bu sınır genişlemekte ve birkaç yüz kilometreye kadar uzanmakta­dır. Yeryüzünün fiziki özellikleri nedeniyle beslenmenin durması halinde toz fırtınasının etkisi giderek azalmakta ve nihayet yok olmaktadır.

Çok geniş kuru, ağaçsız ve otsuz bozkırlar toz fırtınalarının sık ve yaygın olarak görüldüğü alanlardır. Özellikle buralarda uzun süre etkili olan, yağışsız cephesel fırtına sistemlerinde bu tür fırtınalar kolayca oluşmaktadır. Bu du­rumda gökyüzü gri veya krem rengindedir. Güneş ise adeta kısılmış bir lâmba görünümündedir (Fotoğraf 13).

Toz ve kum fırtınaları, rüzgârın hızına ve çarpma kuvvetine, taşınan toz parçacıklarının yoğunluğuna ve görüş uzaklığının kısıtlanmasına bağlı olarak afet boyutuna ulaşan olaylara neden olmaktadır. Bunun sonucunda canlı ve can­sız çevre büyük zarar görmekte, önemli boyutta can ve mal kayıpları görülmek­tedir. Kum fırtınası hakkında bilgi verilirken, toz ve kum fırtınalarının olumsuz sonuçlan üzerinde daha detaylı bir biçimde durulacaktır.

Kum fırtınaları, bitki örtüsünün olmadığı ya da çok zayıf olduğu, çöller ile kurak, yarı kurak özelliklere sahip ve yan çöl görünümündeki yerlerde gö­rülmektedir. Kum tanecikleri toz taneciklerinden daha büyük ve daha ağır ol­dukları için, kolayca yükselemezler. Bu nedenle kum fırtınaları yeryüzüne yakın seviyelerde daha etkili olmaktadır. Kumun hızlı rüzgârlarla bir yerden başka bir yere taşınmasıyla, kar fırtınalarında görülen kar yığınları gibi kum yığınları oluşmaktadır. Bunun için canlı ve cansız çevre üzerinde, kum fırtınalarında da, kar fırtınalarında ortaya çıkan benzer sorunlar yaşanmaktadır. Afet derecesine dönüşebilen etkili bir kum fırtınasında yaşanan sorunları aşağıdaki şekilde sıra­lamak mümkündür.

•   Yerleşim birimlerinde evlerin ve çitlerin önünde çok kalın (4 metreye ula­şabilen) kum yığınları oluşmakta hava alanları, kara ve demir yolları kum ör­tüsüyle kaplanmaktadır.

•   Çoğunlukla görüş uzaklığı son derece kısıtlanmakta, ulaşım aksamakta veya durmakta, yerleşim birimleriyle bağlantı kesilmektedir.

•   Kara ve hava ulaşımında görüş koşullarından ve araçların motor sistem­lerinin kumdan etkilenmesiyle, büyük can ve mal kaybına neden olan kazalar olmaktadır.

•   Açıkta bulunan ve bir kapalı yere ulaşma şansı olmayan insanlar ve hay­vanlar nefes almakta güçlük çekmekte hatta havasızlıktan yaşamını yitirmek­tedir.

Kum fırtınalarıyla verimli topraklar taşınmakta veya bu toprakların üze­ri başka yerden taşınan kumlarla kaplanmaktadır. Bunun sonucunda toprakla­rın verimi düşmekte ya da çölleşmeye doğru bir gidiş olmaktadır. Dünyanın be lirli bölgelerinde yaşanan hava kirliliğinin bu olaylarla büyük ilişkisi olduğu bilinmektedir.

• Yine kum fırtınalarında görülen şiddetli rüzgârlar, canlı çevrenin yanın­da cansız çevreye de büyük zarar vermektedir. Bu bağlamda bütün doğal var­lıklar ve beşerî yapılar, bu arada tarihî eserler şiddetli rüzgârdan ve taşınan kumdan tahrip olmaktadır.

Daha önce de belirtildiği gibi etkili kum fırtınaları daha çok, bitki örtüsü­nün son derece zayıf olduğu alanlarda, toz fırtınalarında açıklandığı gibi çeşit­li nedenlerle gelişen bir fırtına sistemi içinde görülmektedir. Nitekim bu tip fır­tınaların en yoğun olarak görüldüğü ve afete dönüştüğü yerler, Ortadoğu, Orta ve Kuzey Afrika, Orta Asya, Avustralya, Kuzey ve Güney Amerika'nın bitki örtüsünün az olduğu çöl bölgeleri ile kurak ve yarıkurak bölgeleridir. Çünkü bitkilerin kumu tutma ve rüzgâr şiddetini azaltma özelliği bu tip fırtınaların olu­şumunu ve zararlarını sınırlamaktadır. Bunun tersi özelliğe sahip olan yerlerde, fırtınalar daha etkili olmaktadır.

Özellikle çöllerde, killi parçacıkların tuz billurlarıyla çimentolaşması sonu­cu oluşan kumların oluşturduğu kumullar çok geniş alanlan kaplamaktadır. Erg adı verilen ve bu şekilde oluşan kumullar ise, çok geniş alanları kaplayan ve genellikle şeritler hâlinde uzanan oluşumlardır.

Kum fırtınaları hem dikey, hem de yatay yönde etkili olmaktadır. Kumlar dikey anaforlara bağlı olarak atmosfer içinde bazen kilometrelerce yükselmek­tedir. Hatta taşınan kumun ağırlığına, rüzgârın şiddetine ve atmosferin karar­sızlık derecesine bağlı olarak tropopoz seviyesine kadar çıkabilmektedir. Bu­nun için kum fırtınalarının havacılıkta çok önemli ve özel bir yeri vardır. Özel­likle çöl üzerinde değişik amaçlar için yapılan alçak seviye uçuşlarında, kum fır­tınaları uçuş güvenliğini büyük ölçüde ortadan kaldırmaktadır. Yatay ve düşey görüşün tamamen kısıtlanmasından ve kum parçacıklarının motor kısmına gir­mesinden dolayı, çok büyük kazalar olmaktadır.

Yatay yönde gelişen, kum fırtınaları daha çok yeryüzüne yakın küçük ve türbiyoner hareketler şeklinde düzenli akımlar biçimindedir. Yeryüzündeki rüz­gârın hızı arttıkça bu tip fırtınaların da şiddeti artmaktadır. Bu fırtına genellikle toz fırtınaları gibi yer rüzgârının ortalama hızının 50 km/saate ulaştığı ve üzeri­ne çıktığı, hamleli rüzgârlarla ortaya çıkmaktadır. Bu durumlarda fırtına içinde ki görüş uzaklığı 500 metrenin altına hatta bazı durumlarda "0" metreye kadar düşmektedir. Bu durumda yaşam durmakta, büyük mal ve can kaybının görül­düğü afet derecesine ulaşan olaylar yaşanmaktadır.

D. Kar Fırtınası (Tipi)

a. Kar Fırtınalarının Oluşumu

Yağmur, dolu, kum ve toz fırtınaları gibi kar fırtınaları da, doğal ve yapay çevre ile bütün canlıların yaşamını olumsuz yönde etkilemektedir. Kar fırtınası ya da tipi, kuvvetli rüzgâr ve yoğun kar yağışı ile ortaya çıkan, yatay ve dikey görüş uzaklığının çok kısıtlandığı tehlikeli bir meteorolojik olaydır.

Tipi, daha önce yağan ve yeryüzünde örtü oluşturan kardan kaynaklandığı gibi, yoğun kar yağışı sırasında da görülebilen bir doğal tehlikedir. Bu iki duru­ma göre adlandırılan tipilerin oluşumu aşağıdaki şekilde özetlenebilir.

•    Yeryüzünde oluşan kalın kar örtüsünün, yer rüzgârının hızına ve yönü­ne bağlı olarak, bulunduğu yerden bir başka yere taşınmasıyla büyük kar yığın­ları oluşur. Doğal olarak o yerin topografik Özellikleri, kar örtüsünün kalınlığı, yığılan kann miktarı ve rüzgârın hızı ve yönü arasında çok yakın bir ilişki var­dır. Kar örtüsü ne kadar fazla, rüzgâr ne kadar hızlı ise, taşınarak yığılan kar miktarı da o kadar fazladır. Kar yağışının durmasından sonra, yeryüzündeki ka­rın şiddetli rüzgârlarla sürüklenmesi ve taşınması sırasında görüş uzaklığı son derece kısıtlanır ve göz gözü görmez hâle gelir. Bu olay yer tipisi olarak adlan­dırılır.

•    Bazı durumlarda yoğun kar yağışı sırasında; yerden kaldırılan kar tane­cikleri ve yerdeki diğer partiküller ile yağan kar taneleri, kuvvetli rüzgârlarla yatay yönde taşınarak sürüklenebilir. Bu durumda görüş uzaklığı birkaç metre­nin altına kadar düşebilir ki, bu doğal olaya da gerçek tipi adı verilmektedir.

Ancak afet olarak karşımıza çıkan olaylar, çoğunlukla gerçek tipi adı veri­len olay sonucunda görülür ve büyük can ve mal kayıpları yaşanır. Çünkü bu olayda çok düşük sıcaklık, kuvvetli rüzgâr ve yoğun kar yağışı aynı anda et­kili olmaktadır.

Diğer fırtınalar hemen her mevsimde görülebildiği hâlde, kar f utmaları sa­dece soğuk mevsimlerde kar yağısının görüldüğü etkili fırtına sistemlerinde ve orografik yağışa bağlı olarak da dağlık alanlardaki kar yağışı sırasında gö­rülmektedir.

Yoğun kar, dondurucu soğuk ve kuvvetli rüzgârın birlikte yarattığı koşul­lar, canlı ve cansız doğa ile insan yaşamı üzerinde çok olumsuz durumlar yarat­maktadır. Bunları aşağıdaki şekilde özetlemek mümkündür.

•   Tipi sırasında adeta yeryüzüyle gökyüzü birleşmiş gibidir. Bu ürkütücü beyazlık, insan psikolojisi üzerinde olumsuz etkiler yaratır.

•   Tipiye yakalanan insanların, sığınacak bir yer bulamadıkları takdirde ya­şama şansları oldukça azdır. Ya boğularak, ya da donarak ölebilirler veya sakat kalabilirler.

•   Yoğun kar yağışı ve/veya sürüklenen kar nedeniyle yollarını kaybeden hayvanların yaşama şansları insanlara göre daha azdır. Nefes alma güçlüğün­den boğularak, aç kalarak, ya da donarak ölebilirler.

•   Tipinin daha sık ve daha etkili yaşandığı dağlık alanlarda çeşitli amaçlar için bulunan (kayakçı, dağcı, görevli v.b.) insanlar, görüş uzaklığının çok kısıt­lanması, aşırı soğuk ve kuvvetli rüzgâr nedeniyle hayatlarını yitirebilirler.

•   Kara, deniz ve hava ulaşımında görüş uzaklığının azalmasına bağlı ola­rak, büyük can ve mal kaybına neden olan kazalar yaşanabilir.

•   Özellikle kara yollarına yığılan kar ve bu karın aşın soğuk nedeniyle kay gani aşması nedeniyle büyük kazalar görülebilir.

•   Tipi süresince taşınan ve yığılan kar nedeniyle yapıların üstü tamamen karla örtülebilir, yapılar çökebilir. Bunun sonucunda büyük can ve mal kayıpla­rı yaşanabilir.

c. Kar Fırtınasının Zararlarından Korunma

Gerçek tipi; yoğun kar yağışı, dondurucu soğuk ve kuvvetli rüzgârla orta­ya çıkan bir doğal afettir. Dolayısıyla yoğun kar yağışı için alınacak önlemlerin hepsi, tipi için de geçerlidir. Ancak bu önlemlere ek olarak, aşırı soğuğun ve fır­tınanın zararlarından korunmak için de önlemler alınmalıdır. Bunları aşağıda­ki şekilde özetlemek mümkündür.

•             Hava tahmin raporlarında yoğun kar yağışı ve fırtına beklenmesi hâlinde,
mümkün olduğu ölçüde kara yolu trafiğine çıkılmamalıdır. Yolda olan araçlar ise uygun bir yerde beklemelidir.

•   Tipi sırasında dağcılar, kayakçılar, tatilciler veya görevliler dağdaki ko­naklama yerlerine veya buldukları en yakın sığınağa girmelidir.

•   Özellikle dağlık arazilerden geçen kara ve demir yollarının kapanmama­sı için yol kenarlarına kar tutucu engeller yapılmalıdır.

•   Tipinin olabileceği zamanlarda, özellikle kırsal kesimde, kısa mesafeli de olsa, bir yerleşme biriminden diğerine gitmek için yaya olarak yola çıkılmama-lı hayvan nakli yapılmamalıdır.

•   Tipi beklendiği zaman veya tipi sırasında evcil hayvanlar devamlı bulun­dukları yerlere, bu mümkün olmazsa en yakın sığmağa toplanmalıdır.

•   Dağ tesislerinin bulunduğu bölgede acil müdahale için her türlü tıbbî ön­lem alınmalı ve acil taşıma için helikopter kolaylığı sağlanmalıdır.

•   Tipiye hassas yerlerden geçen kara yollarında, tipiden korunabilecek im­kânlara sahip sığınaklar yapılmalıdır.

•   Olası bir tipi haberini; meteoroloji kuruluşları başta olmak üzere, bütün sorumlu kurum, kuruluş ve kişiler, çeşitli haberleşme araçlarıyla halka ulaştırmakdır.

a. Genel Bilgiler

Hemen her ülkede olduğu gibi, ülkemizde de halk arasında hızlı esen rüz­gârlara fırtına denilmektedir. Çoğu zaman metorolojide de bu anlamda kulla­nılmakla beraber, fırtınayı belirli bir hıza (63 km/saat veya daha fazla) ulaşan kuvvetli rüzgârlarla birlikte şiddetli yağışların ve diğer bazı önemli hava olayla­rının görüldüğü bir hava sistemi olarak tanımlamak daha doğrudur.

Matematik konumu bilinen, hava kütleleri, basınç yapılan ve rüzgâr sis­temleriyle olan ilişkileri ile yerel fizikî coğrafya özellikleri nedeniyle Türkiye, kuvvetli rüzgârların yanında fırtına sistemlerinin de sıkça görüldüğü bir ülke­dir (Şekil 77).

Türkiye, Akdeniz havzasında yer alması ve etrafındaki denizler nedeniyle denizel, orografik yapısı ve denizden olan ortalama yüksekliği nedeniyle de ka­rasal özelliğe sahiptir. Ayrıca parçalanmış topografyası kısa mesafeler arasında­ki yükselti farkını arttırmaktadır.

Bunun için deniz-kara, dağ-vadi arasındaki ısınma farkından ortaya çıkan, alçak ve yüksek basmç yapılarına bağlı olarak oluşan, yerel ve süreli rüzgârlar hemen her yerde ve her zaman görülebilmektedir.

Bu rüzgârlar, zaman zaman yerel topografik özelliklere bağlı olarak, çok hızlı esmekte ve fırtına olarak tanımlanan hava sistemlerindeki rüzgar hızma ulaşabilmekte hatta bu değerleri aşabilmektedir. Nitekim ortalama rüzgârlı gün sayısı ile yıllık ortalama kuvvetli rüzgârlı günler sayısını gösteren grafikler ince­lendiğinde, Türkiye'nin rüzgâr potansiyelinin büyük olduğu görülür.

Ancak burada kasdedilen rüzgarlar yukarıda sözü edilen yerel ve sürekli kuvvetli rüzgârlar değildir. Bunlar saatteki hızı 63 km veya daha fazla olan rüz­gâr ile birlikte, kuvvetli metorolojik olayların görüldüğü, zaman zaman doğal afete dönüşebilen hava sistemleridir.

Türkiye'de Tropikal fırtınaların dışında, bazıları çok küçük boyutta da olsa, hemen her tür fırtına, orta kuşağın cephesel siklonik fırtınaları, şimşekli gök gürültülü fırtınalar, tornadolar-hortumlar görülmektedir. Ancak bu fırtınala­rın çok büyük bir kısmı, başka bir yerde oluştuktan sonra belirli bir yol katederek geldiklerinden, küçük ve orta boyutta olan fırtınalardır. Bunlar özellikle de kışın daha sık görülmektedir.

Fırtına türleri içinde değişik bölgelerde farklı nedenlerle oluşarak soğuk mevsimde Türkiye'yi etkileyen orta kuşağın cephesel fırtınaları (siklonları), en sık görüleni ve en etkili olanıdır. Bu tip fırtınaların ilki Atlas Okyanusu'nun ku­zeyinde, İzlanda Adası civarında kutbi cephenin hareketlerine bağlı olarak olu­şan, doğuya ve güneye yönelerek, Avrupa'nın ve Akdeniz havzasının büyük bir bölümünü ve doğal olarak da Türkiye'yi Balkanlar, Karadeniz ve Akdeniz üze­rinden girerek etkileyen cephesel siklonik fırtınalardır.

Akdeniz üzerinde, daha çok Cenova ve Adriyatik körfezinde oluşan ve kay­nak yerlerinden dolayı, Cenova ve Adriyatik depresyonları olarak anılan fırtı­nalar ile soğuk mevsimde batı ve orta Akdeniz'e kuzeyden gelen kutbi soğuk havayla güneyden gelen tropikal sıcak havanın karşılaştığı bölgede oluşan dep­resyonlar bu tip fırtınaların ikincisidir. Bunun için Akdeniz bir frontojenez (cephe oluşumu) ve siklojenez (siklon oluşum) alanıdır. Ayrıca Alp dağları da bu siklonların oluşmasında önemli bir rol oynamaktadır. Burada oluşan bu sik­lonlar doğuya yönelerek batı bölgelerimizden başlamak üzere bütün yurdumu­zu da etkileyen fırtına sistemleridir.

Bu tip fırtınaların üçüncüsü, Sibirya üzerinden Toros dağlarını aşarak gelen soğuk kutbî hava ile, doğu Akdeniz üzerinde bulunan ılık ve nemli havanın karşılaşmasıyla oluşan depresyonlar ve Batı ve Orta Akdenizden gelen Doğu Akdeniz Cephesel Siklonik Fırtınalarıdır. Bunlar da, güney kıyılarımız ile doğu ve güneydoğu bölgelerimizde çok etkili olan, kuvvetli rüzgârla birlikte yoğun yağış (yağmur, kar) bırakan fırtına sistemleridir.

Yukarıda kaynak yerleri ve kısaca oluşum mekanizmaları açıklanan bu fır­tınaların büyük bir kısmı, atmosferin genel dolaşımına uygun olarak Türkiye'ye ulaşmakta, farklı biçimde ve şiddette atmosferik olaylara neden olmaktadır. An­cak bunların Türkiye üzerindeki olumsuz etkileri, fırtınanın kaynak bölgelerin­deki şiddetine, izledikleri yolun uzunluğuna, geçtikleri yerlerin topografik özelliklerine, kara ya da deniz üzerinden geçmelerine bağlıdır.

Bu tip fırtınaların etkisiyle ülkemizde, çok şiddetli rüzgârlara ve kuvvetli yağışlara bağlı olarak oluşan, deniz kabarması, sel, çığ, tipi, ve heyelan gibi olayların sonucunda büyük can ve mal kayıplarının görüldüğü afetler yaşan­maktadır. Ancak bu atmosferik tehlikelerin afet haline dönüşmesinde insanla­rın çeşitli etkinliklerinin de çok önemli bir etken olduğunu belirtmek gerekir.

Bu fırtına sistemlerinin hemen hepsi önemli ve tehlikeli hava olaylarına ne­den olurken bunların içinde, Akdeniz depresyonlarının ayrı bir önemi vardır. Çünkü bunlar, kuvvetli rüzgârlarla ve taşıdıkları bol nemin neden olduğu şiddetli yağmur ve kar sağanağı türü yağışlarla Karadeniz bölgesi dışında bütün bölgelerimizde büyük afetlerin yaşanmasına neden olmaktadır.

Örneğin, 4 Kasım 1995 tarihinde görülen fırtınada, İzmir'de 3 saat 54 daki­kalık süre içinde, metrekareye 100 kg'den fazla yağış düşmüş, rüzgârın hızı 85 km/saate ulaşmıştır. Yaşanan sel, taşkın ve su baskını olayında 322 konut yıkıl­mış, 1000 bina zarar görmüş 63 kişi yaşamını yitirmiş, çok büyük ekonomik ka­yıp yaşanmıştır. Yine 2001 Aralık ayında Akdeniz Bölgesini etkileyen bu tür fır­tınada Antalya ve Mersin'de etkili sel olayları yaşanmış, büyük mal ve can ka­yıpları görülmüştür (Şekil 82).

Ülkemizde etkili olan ve yukarıda açıklanan bu tip fırtınalar, fırtına sistemi içindeki, en şiddetli ve etkili rüzgârın yönüne göre, Karayel, Lodos ve Poyraz fırtınaları olarak adlandırılmaktadır.

Karayel fırtınası; kutbî cephe ve bunlarla ilişkili depresyonlardır. Balkan­lardan ve Karadeniz üzerinden kuzeybatılı akışlarla Türkiye'yi etkileyen bu sistemde çok soğuk havanın yanında hızı 80-85 km/saat arasında değişen kuv­vetli rüzgârlar görülür. Trakya, Marmara ve Batı Anadolunun kuzeyi ile yurdun iç kesimlerinde, kuvvetli ama çok uzun sürmeyen yağışlar etkilidir. Yağış­lar kıyılarda yağmur, iç kesimlerde kar şeklindedir. Özellikle bu tip fırtınalar, Trakya, Marmara, Karadenizin iç ve kıyı bölgelerinde çok kuvvetli rüzgâr ve yoğun kar yağış nedeniyle değişik türde ve boyutta afetlerin yaşanmasına ne­den olmaktadır.

Lodos fırtınaları; yine kutbi cephenin akdeniz üzerine inmesiyle görülen veya Akdenizde oluşan ve genellikle Türkiye'yi güneybatı yönünden esen kuv­vetli rüzgârlarla etkileyen cephesel depresyonlar (siklonlar)dır.Bu tip fırtınalar, Türkiye'nin büyük bir bölümünde, özellikle de Ege, Mar­mara ve Akdeniz bölgelerinin kıyı kesimlerinde, hızı 90-100 km/saate ulaşan şiddetli rüzgâr ile birlikte, çok kuvvetli gök gürültülü sağanak yağışlara neden olmaktadır. Bu fırtına süresince mevsime göre, nisbeten ılık bir hava yaşanırken, kıyılarda sel ve taşkınlara neden olabilecek nitelikte çok kuvvetli sağanak şek­linde yağmur, iç kesimlerde ve yükseklerde yoğun kar yağışları görülür. Bunun yanında, belirli yerlerde daha önce büyük örtü oluşturmuş karın, bu fırtınanın getirdiği ılık ve yağışlı hava sonucunda erimesiyle de, yine sel, çığ ve heyelan gi­bi doğal afet görülebilir.

Kışın, poyraz fırtınaları olarak adlandırılan fırtınalar ise; Sibirya oluşumlu, çok soğuk ve kuru karasal kutbî hava kütlelerinin, kuzey ve kuzey doğulu akış­larla (sibirya antisiklonu ile) Doğu Akdeniz'e inmesi ve nemli tropikal hava küt­lesiyle karşılaşması sonucu oluşan, cephesel depresyonlarla ilişkilidir. Bu fırtına sisteminde en şiddetli rüzgârlar, yurdun büyük bir bölümünde kuzey, kuzey­doğu yönlerinden oldukça soğuk olarak eser (Şekil 83). Bu akışlara bağlı olarak doğu Akdenizde oluşan alçak basınç ve cephe sistemlerinin kuzeydoğuya hare­ketiyle, Lodos fırtınasına dönüşen fırtına ülkemizin özellikle, Akdeniz ile Gü­neydoğu ve Doğu Anadolu bölgelerinde yoğun yağışlara neden olur. Kıyılar­da şiddetli gök gürültülü sağanak yağışlar ve hızı çok yüksek değerlere ulaşan rüzgârlar görülürken, iç kesimlerde tipi şeklinde yoğun kar yağışı hakimdir. Bu­nun sonucunda büyük boyutta doğal afetler sel, çığ, heyelan v.b. yaşanabilir.

Gök Gürültülü Sağanak Yağışlı Fırtına (Oraj)lar

Türkiye'de görülen ikinci tip fırtına şimşekli, gök gürültülü sağanak yağışlı fırtınalar'dır. Bunlar daha önce açıklandığı gibi yerel özelliklere bağlı olarak, çok çabuk gelişen konvektif fırtına sistemleridir. Anî olarak başlayan ve kısa sürede bol miktarda su bırakan yağışlarla oluşan sel ve taşkınlar ile yıl­dırım ve büyük hızlara erişebilen rüzgâr büyük can ve mal kayıplarına neden olabilmektedir.

Bu tip fırtınalar, siklonik fırtınalara bağlı olarak görülebildiği gibi, ülkemi­zin fizikî coğrafya özelliklerine bağlı olarak da, çok sık görülmektedir. Hatta Türkiye orta kuşak ülkeleri arasında, orajların en sık görüldüğü ülkelerin başın­da gelmektedir (Şekil 84). Çünkü Türkiye hem denizel hem de karasal özelliğe sahiptir. Aynı zamanda cephe hareketlerinin ve bunlarla ilgili depresyonların da sıkça görüldüğü bir ülkedir. Yine, yerel orajların oluşumunda, çok önemli bir etken olan uygun orografik yapıya sahiptir. Bu nedenlerden dolayı, atmosferin aşağı kısımlarındaki sıcak ve nemli havanın anî olarak yükselmesi için, uygun koşullar vardır. Yani denizler üzerinden gelen nemli ve sıcak hava, hemen kıyı­dan itibaren yükselen dağlar üzerinde ya da bir soğuk cephe üzerinde yüksele­rek orajlara neden olabilmektedir.

Yine karasallık özelliği nedeniyle, geçiş mevsimlerinde (ilkbahar, yaz baş­ları sonbahar sonlan) yere yakın seviyelerdeki hava çok ısınmakta ve etrafında­ki havaya göre yoğunluğu azalmaktadır. Bunun sonucunda bu kısımlardaki ha­va hızla yükselmekte ve belirli bir seviyede yoğunlaşarak dikey gelişimli kümü­lüs (Cu) bulutları, eğer yükselme hızı fazlaysa, kümülonimbus (Cb) bulutları oluşmaktadır. Bu bulutların gelişmesiyle de kuvvetli orajlar görülebilmektedir.

Sonuç olarak, ülkemizin her bölgesinde, hemen her termik hava akımlarıy­la, hem de nemli ve sıcak havanın cephe sathı boyunca ya da bir yükselti nede­niyle yükselmesiyle oluşan, orajlar görülmektedir (Tablo 29).

Orografik orajlar daha çok kıyı bölgelerimizde görülürken, termik orajlar kuvvetli karasallık özelliğine sahip iç ve doğu bölgelerimizde etkili olmaktadır. Cephesel orajlar ise hemen her bölgemizde görülen fırtınalardır.

Tablo 29: Bölgelere göre uzun yıllar ortalama orajlı gün sayısı

Ülkemizde görülen orajların büyük bir çoğunluğu, termik kaynaklıdır. Bu nedenle bunlar, daha çok sıcak dönemde, özellikle de nemli-ılık ilkbahar ayla­rında; şiddetli rüzgâr, şimşek, gökgürültüsü, yağmur ve dolu sağanağıyla bir­likte görülür. Bunlara soğuk mevsimde, atmosferin alt ve üst seviyeleri arasın­daki sıcaklık farkı az olduğu için (kararlı hava kütleleri) oldukça seyrek olarak rastlanır. Bu mevsimde görülen orajlar ancak kuvvetli soğuk cephelerle ilişkili olarak oluşmaktadır.

Orajlar, deniz üzerinde çoğunlukla kışın ve geceleyin, karalar üzerinde ise, yazın ve gündüzün daha sık görülmekte ve daha etkili olmaktadır. İlkbahar ve sonbahar aylarında kuzeyden gelen serin hava, Karadeniz üzerinden geçerken ısındığından ve nem aldığından, Karadeniz bölgesinde orografik orajlar görü­lür. Yine Azor antisiklonunun hareketine bağlı olarak gelen kuzeyli akımların, Karadeniz dağlan üzerinde yükselmesiyle de bu bölgede yaz boyunca, bu tip fırtınalara çok sık olarak rastlanır.

İç Anadolu'da ve Doğu Anadolu Bölgesi'nin birçok yerinde mayıs, haziran ve temmuz aylarında oluşan termik kaynaklı orajlar, kuvvetli sağanaklar ve şiddetli rüzgârlara bağlı olarak sel ve taşkın gibi olumsuz olaylara neden ol­maktadır.

Akdeniz kıyı bölgeleri başta olmak üzere bütün kıyılarımızda, cephesel fa­aliyetlerin yanında, orografik nedenlerlede, kışın deniz üzerinden gelen nemli ve ılık havanın yükselmesiyle bu tip fırtınalar görülmektedir.

Türkiye'de etkili olan diğer bir fırtına tipide, çok seyrek de olsa tornadolar (hortumlar)dır. Bunlar daha çok kuvvetli oraj fırtınaları sırasında görülse de, ül­kemizi ilgilendiren tornadolar daha çok, Doğu Akdeniz üzerinde oluşmaktadır. Bunlar muhtemelen Sibirya'dan Doğu Akdenize inen çok soğuk cP hava kütle­si ile, çok sıcak Tropikal hava kütlesinin karşılaşması sonucu oluşan soğuk cep­henin, altında sıkışan sıcak havanın ani olarak bir yay gibi fırlayarak, soğuk ha­va üzerinde yükselmesiyle ortaya çıkmaktadır. Tornadolar çok kuvvetli dönen fırtınalar oldukları için, oluştukları ve geçtikleri yerdeki su kütlesi başta olmak üzere, herşeyi yukarıya doğru emerek kaldırabilmektedir. Bunun için öncelikle kıyıdaki yerleşim birimlerinde büyük hasar ile önemli ölçüde mal ve can kaybı görülebilmektedir.

Bu tip fırtınalar Şile, İskenderun, Alanya ve Antalya civarında, deniz üze­rinde tesbit edilerek kayda geçmiştir. Deniz üzerinde oluşarak kıyılara doğru hareket eden bu fırtınaların çok şiddetli rüzgârları, ani ve şiddetli yağışları kı­yıdaki küçük tekneler ile bazı yapılarda ve tarımsal amaçlı seralarda çok büyük hasarlara neden olmuştur.

Örneğin, 12 Şubat 1999 günü öğle saatlerinde Dalaman açıklarında görü­len hortum, Ege denizi üzerinde oluşan alçak basınç merkezine bağlı cephenin Dalaman üzerine geldiği zamana rastlamaktadır. Bu cephe sistemine bağlı ola­rak deniz üzerinde oluşan Cb bulutu, aşın nem ve deniz suyu sıcaklığındaki ar­tışa bağlı olarak daha da güçlenmiş ve bir hortum oluşturmuştur. Daha sonra kara üzerine geçerek, Dalaman hava alanında büyük hasara neden olduktan sonra, kısa bir süre içinde ortadan kalkmıştır.

Bir de ülkemizin çoğunlukla iç ve güney doğu kesimlerinde özellikle yaz aylarında şeytan minaresi ya da dolaz diye anılan aniden yükselen küçük hava girdapları görülmektedir. Şüphesiz bunlar tornadolarla karşılaştırılamaz. An­cak 1959 yazında Konya'da görülen bu tip bir hortumda 3-4 yaşlarında bir ço­cuğun hayatını kaybettiği bilinmektedir. Yine Kuzey Afrika kaynaklı Çöl fırtı­naları güney bölgelerimizde çok seyrek de olsa etkili olmaktadır.

Ülkemizde tropikal fırtınalar görülmemekle birlikte, bazı durumlarda çok seyrek de olsa, deniz suyunun belirli bölgelerde aşırı ısınmasına ve bol neme bağlı olarak, küçük çaplı ama etkili, tropikal siklonlara benzeyen fırtınalar da oluşabilmektedir. Bunlar tropikal siklonlara benzer mekanizmayla oluşmalarına rağmen, tropikal siklonlardan çok daha önemsiz ve gözü olmayan fırtınalardır. Ancak bunlar daha çok kıyılarda büyük hasara ve can kaybına neden olabilmek­tedir. Ayrıca, bunların ülkemizi batı, güneybatı ve güneyden etkilemesiyle de özellikle kıyı alanlarında, bu tehlikeli hava olaylarına bağlı olarak oluşan çeşitli şiddette doğal afetler yaşanmaktadır. Örneğin 16 Ocak 1995 günü Akdeniz üze­rinde oluşan bu tip bir fırtına sistemi batı kıyılarımızda etkili olmuştur (Yayvan, 1999).

Ülkemizde hem kara, hem de deniz üzerinde oluşan ya da başka yerlerde oluşarak gelen ve bütün bölgelerimizde görülebilen yukarıda açıklanan fırtına sistemleri, özellikle sonbahar sonlan, kışın ve ilkbaharın başlarında çok daha etkili olmaktadır (Tablo 30). Bu nedenle bu dönem, atmosfer kökenli doğal afet­lerin en yoğun olarak görüldüğü dönemdir. Bir deniz ülkesi olan Türkiye'de, büyük bir çoğunluğu deniz üzerinde oluşan ve daha etkili olan fırtınaların diğer doğal tehlikeler yanında çok önemli bir yeri vardır. Bunlar doğrudan denizde yapılan etkinlikler ve deniz taşıtları üzerinde etkili olduğu gibi, kıyı ve kıyıya yakın yerleşim birimlerinde ve kıyılara bakan yamaçlarda da tehlikeli hava olay­larına ve dolayısıyla bunların doğurduğu afetlere neden olabilmektedir.

Tablo 30: Bölgelere göre uzun yıllar ortalama fırtınalı gün sayısı

Fırtınadan en çok etkilenen yerler şüphesiz fırtınaların sık görüldüğü alan­lardaki doğal ve yapay çevre ile orada yaşayan insanlar ve diğer canlılardır. Ancak çoğu zaman, fırtınanın ender görüldüğü yerler ve burada yaşayan insan lar da bu yıkıcı doğa olayından çok daha fazla zarar görmektedir. Çünkü bura­larda fırtınanın acımasızlığı yeteri kadar bilinmediğinden, önceden yeterli ön­lemler alınmamakta ve gerekli hazırlıklar da yapılmamaktadır. Buna karşılık fır­tınayla yaşamasını öğrenmiş ülkelerde ve bölgelerde önceden bazı önlemler alındığı gibi, yapılan fırtına uyarılarına daha fazla uyulmaktadır. Bu durum da fırtınanın verebileceği zararları azaltmaktadır.

Fırtınadan korunmak ve vereceği zararları azaltabilmek için aşağıdaki önlemlerin alınması ve bazı temel kurallara uyulması gerekir.

•    Başta meteoroloji kuruluşları olmak üzere, diğer ilgili kuruluşlarca yapı­lan fırtına tahmin çalışmalarında; tropikal ve ekstra tropikal fırtınalar gibi ge­niş ölçekli fırtınaların tahminleri yanında, daha lokal ölçekli oraj ve tornadola­rın tahmini konularına da ağırlık verilmelidir.

•    Fırtınaların tahmini ve takibi için, modern cihazlar kullanılmalı, fırtına oluşmasına neden olabilecek koşullan tespit etmek ve oluşan fırtınaların merke­zini takip etmek için, elektronik gözlem sistemlerinden faydalanmalıdır. (Hava radar sistemleri, uydular v.b.).

•    Fırtınayla ilgili bilgi bankası oluşturmak, bir yerde görülen fırtınaların envanterini çıkarmak ve o yerin fırtınalara karşı duyarlılığını ortaya koymak, fırtınadan korunmada çok önemli bir etkendir. Çünkü görülen fırtınaların şid­detinin ve frekansının bilinmesi, önceden alınacak önlemler için çok önemlidir.

•    Fırtınaya dayanıklı yapılar yapılmalıdır. Binaların yapımında kullanıla­cak malzemeler, çatı kaplamaları ve bina tipleri o yerin fırtınaya karşı duyarlı­lığına göre seçilmelidir. Bu nedenle, özellikle gelişmiş ülkelerde yapılara belirli bir standart getirilmiştir. Örneğin, ABD'de kasırgalardan çok etkilenen Güney Florida'nın bazı bölgelerinde binalar 192 km/saatlık rüzgâra dayanabilecek bi­çimde yapılmaktadır. Bu Standard hastane ve okullar gibi toplu bulunulan yer­ler için daha da yüksektir ve bunların iç düzenlemeleri (elektrik, laboratuvar v.b.) için de ayrı standardlar geçerlidir. Bu standardlara uyulmadığı takdirde si­gorta şirketleri sigorta yapmamaktadır.

•    Yüksek yapıların esneyebilecek şekilde yapılması, çok yüksek binaların ve özellikle kulelerin rüzgârın hızının yükseklikle arttığı düşünülerek sağa sola belli miktarda sarınabilecek özellikte yapılması bu tip yapıların yıkılmasını ön­leyecektir.

•    Yüksek yapılar çelik kafeslerle güçlendirilmelidir. Yüksek binaların içten veya dıştan çelik kafeslerle çevrilmesi binaların fırtınadan zarar görmesini önle­yecek mal ve can kaybını en aza indirecektir.

•    Fırtına sığınakları yapılmalıdır. Kuvvetli fırtınaların etkili olduğu alçak kıyılarda dayanıksız malzemelerden yapılmış binalar ne rüzgâra ne dalgalara ne de sellere dayanabilir. Bunun için beton veya demir ayaklarla yükseltilmiş be­ton barınaklar yapılmalıdır. Bunun en güzel örnekleri uluslar arası yardımlaş­mayla Bangladeş'de yapılan sığmaklardır. Bir fırtına geçişinde yüzbinlerce kişi bu sığınaklarda yaşamakta ve korunmaktadır.